Trung Quốc siết chặt hạn chế đi lại đối với công dân
Abel U, BBC Chinese and Koh Ewe
Chính quyền Trung Quốc đã gia tăng mạnh mẽ việc áp dụng lệnh cấm xuất cảnh đối với công dân trong những năm gần đây.
Bắc Kinh đã áp đặt một loạt quy định mới sâu rộng nhằm hạn chế việc đi lại ra vào quốc gia này; giới quan sát cho rằng động thái này sẽ trao cho chính phủ quyền kiểm soát lớn hơn nữa đối với công dân.
Những công dân bị coi là đã gây “tổn hại” đến an ninh hoặc lợi ích quốc gia của Trung Quốc khi ở nước ngoài cũng có thể bị cấm xuất cảnh trong thời gian lên tới ba năm.
Tuy nhiên, luật này cũng quy định rằng các biện pháp hạn chế sẽ áp dụng đối với bất kỳ ai bị coi là mối đe dọa đối với an ninh công nghiệp hoặc công nghệ của Trung Quốc.
Bắc Kinh duy trì sự giám sát chặt chẽ đối với các lĩnh vực như bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) trong bối cảnh cuộc đua giành vị thế thống trị về công nghệ giữa Bắc Kinh và Washington đang ngày càng gay gắt. Theo các báo cáo, trước đó, lệnh hạn chế đi lại đã được áp dụng đối với một số lãnh đạo doanh nghiệp thuộc các ngành này.
Vào tháng 3, các nhà đồng sáng lập của Manus – một công ty AI từng được Meta mua lại – được cho là đã bị cấm rời khỏi Trung Quốc.
Theo các quy định mới, nhân viên kiểm soát biên giới hiện cũng có trách nhiệm khuyến cáo công dân Hoa Lục không nên đến các quốc gia và khu vực bị coi là có “nguy cơ cao”.
Tuy nhiên, ngay cả trước khi các quy định này được công bố, một số người đã bị hạn chế đến một số quốc gia nhất định. Công chức nhà nước là một trong những nhóm đầu tiên chịu sự kiểm soát này; về sau, phạm vi áp dụng đã mở rộng sang cả nhân viên các doanh nghiệp nhà nước và người dân bình thường.
Một cựu công chức cấp cơ sở tại tỉnh An Huy chia sẻ với BBC tiếng Trung rằng vào khoảng năm 2018, cơ quan nơi ông làm việc đã yêu cầu nhân viên nộp lại hộ chiếu. Hộ chiếu của ông hiện vẫn do cơ quan cũ lưu giữ, mặc dù ông đã nghỉ hưu từ năm ngoái.
Theo lời cựu công chức này, nhân viên phải nộp đơn và giải trình lý do cho các chuyến đi nước ngoài, và không phải yêu cầu nào cũng được chấp thuận.
Ông cho biết, chẳng hạn như các chuyến đi thăm người thân thường dễ được duyệt hơn so với các chuyến đi du lịch thuần túy.
“Mục đích chính là ngăn chặn các quan chức tham nhũng bỏ trốn hoặc tẩu tán tài sản ra nước ngoài,” ông nói. “Đối với các quan chức cấp cao hơn, biện pháp này còn nhằm ngăn ngừa nguy cơ lộ lọt bí mật nhà nước.”
Một người đàn ông sử dụng bí danh Xiao Wang, hiện làm việc tại một tổ chức tài chính nhà nước ở Bắc Kinh, chia sẻ với BBC tiếng Trung rằng từ lâu, các đồng nghiệp của anh đã phải nộp lại hộ chiếu và xin phép mới được đi nước ngoài.
Người đàn ông 32 tuổi này cho biết các cấp quản lý đã nhắc nhở nhân viên bằng lời rằng “những quốc gia nhạy cảm như Nhật Bản là nơi tuyệt đối không được phép đến”.
Giáo sư Tom Kellogg, Giám đốc điều hành Trung tâm Luật Châu Á thuộc Đại học Georgetown, nhận định với BBC tiếng Trung rằng việc mở rộng các hạn chế đi lại là điều “đáng lo ngại sâu sắc”. Ông cho rằng điều này phản ánh “sự kiểm soát về mặt tư tưởng ngày càng gia tăng dưới thời nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình”, gợi lại ký ức về kỷ nguyên của Mao Trạch Đông.
Trung Quốc từng gần như bị cô lập với thế giới dưới chế độ kéo dài nhiều thập niên của Mao Trạch Đông; việc đi nước ngoài chỉ thực sự trở thành một phần trong đời sống người dân Trung Quốc vào những năm 1990, sau khi đất nước trải qua hàng loạt cải cách và mở cửa.
Theo Giáo sư Kellogg, các biện pháp hạn chế đi lại hiện nay “gợi lại ký ức về thời kỳ đau thương đó”.
Piyao, một nền tảng “bác bỏ tin đồn” của chính phủ Trung Quốc, tuần trước đã đăng tải thông báo khẳng định rằng các quy định mới “không hạn chế việc đi lại của công dân bình thường, mà đóng vai trò là biện pháp phòng ngừa đối với các điểm đến có nguy cơ cao và những cá nhân có lịch trình di chuyển bất thường”.
Thông báo cho biết các quy định này được ban hành nhằm giải quyết những “vấn đề” như việc người dân bị lừa gạt rời khỏi Trung Quốc hoặc tham gia vào các hoạt động cờ bạc và lừa đảo bất hợp pháp ở nước ngoài.
Theo thông tin công khai, hiện tại công dân Trung Quốc không thể tự mình kiểm tra xem liệu họ có đang chịu sự kiểm soát xuất cảnh hay không.
Trừ khi có thông báo chính thức bằng văn bản hoặc lời nói, người dân thường chỉ phát hiện mình bị hạn chế xuất cảnh khi làm thủ tục giấy tờ hoặc khi cố gắng rời khỏi Hoa Lục.
Bộ Ngoại giao và cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Trung Quốc đã không phản hồi các câu hỏi từ BBC tiếng Trung.
Theo dữ liệu mà tổ chức nhân quyền Safeguard Defenders cung cấp cho BBC, chính quyền Trung Quốc đã gia tăng mạnh mẽ việc áp dụng lệnh cấm xuất cảnh đối với công dân trong những năm gần đây.
Cơ sở dữ liệu của Tòa án Tối cao Trung Quốc cho thấy chỉ có 89 hồ sơ đề cập đến lệnh cấm xuất cảnh vào năm 2016, nhưng con số này đã tăng lên 188.760 vào năm ngoái.
Tỷ lệ các bản án dân sự có nội dung về lệnh cấm xuất cảnh cũng tăng vọt hơn 30 lần trong giai đoạn từ năm 2019 đến 2025, từ khoảng 0,23% lên 7,3%. Số lượng thực tế các vụ việc dạng này được cho là còn cao hơn nữa do ngày càng có nhiều bản án không được công khai.
Các chuyên gia phân tích cho rằng những quy định này cũng có thể ảnh hưởng đến những công dân hoạt động trong các lĩnh vực như nhân quyền.
“Đây là một công cụ khác được thiết kế để kiểm soát hành động và lời nói của công dân Trung Quốc khi ở nước ngoài,” Giáo sư Kellogg nhận định.
“Trong một số trường hợp, nhằm ngăn chặn các cá nhân chỉ trích chính phủ Trung Quốc khi ở nước ngoài hoặc để trừng phạt các hoạt động vận động cho quyền con người của họ, cơ quan an ninh nhà nước đã trực tiếp từ chối cấp hộ chiếu.”
Một công dân Trung Quốc 26 tuổi, người chỉ muốn được gọi bằng biệt danh Pipi, chia sẻ với BBC tiếng Trung rằng đơn xin cấp hộ chiếu của anh vào năm 2023 đã bị từ chối; anh tin rằng nguyên nhân là do anh từng tham gia các cuộc biểu tình ủng hộ dân chủ quy mô lớn tại Hồng Kông vào năm 2019.
Theo lời Pipi, anh đã trả lời phỏng vấn các cơ quan truyền thông Hồng Kông trong thời gian diễn ra biểu tình. Khi trở về Trung Quốc đại lục, anh đã bị cảnh sát an ninh nhà nước thẩm vấn.
Anh cho biết một cán bộ xuất nhập cảnh đã nói rằng anh không thể được cấp hộ chiếu “vì vấn đề Hồng Kông” – tuy nhiên, lý do này không được thông báo cho anh bằng văn bản. (T/H, BBC, VNTB)
