The Diplomat: Việt Nam thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng nhân danh phát triển đất nước
Gần đây, nhiều dự án tái cấu trúc đô thị, nhanh chóng giải phóng mặt bằng đã khiến hàng trăm ngàn hộ dân đã phải di dời, để nhường chỗ cho “phát triển đất nước”. Theo điều tra của báo The Diplomat, trong bối cảnh những tiếng nói đối lập với chính quyền ngày càng bị siết chặt, việc lên tiếng bày tỏ bất bình được đặt ở ranh giới giữa nạn nhân và tội phạm hình sự.
Đầu tiên phải kể đến dự án xây dựng Nhà hát Ngọc Trai ở Hà Nội, trị giá hơn 12.700 tỷ đồng gây tranh cãi, với quy mô hơn 40.000 mét vuông, dự trù hoàn thành vào năm 2030. The Diplomat thuật lại câu chuyện của bà Thanh ở Tây Hồ, có căn nhà rộng 230 mét vuông, vừa được tân trang.
Ngôi nhà có giá trị trên thị trường được ước tính hơn 300 tỷ đồng (tương đương 11,5 triệu đô la) nhưng đã bị san phẳng vào cuối tháng 8/2026.
Mức đền bù bà nhận được chỉ là 3 tỷ đồng, tương đương 1% giá trị, cùng khoản hỗ trợ thuê nhà ít ỏi. Bà cho hay là đã cùng những người hàng xóm gửi đơn lên chính quyền để khiếu nại, chi nhiều khoản phí “không chính thức” để đẩy nhanh các thủ tục, nhưng đều không mang lại kết quả nào.
Chính quyền đã quy hoạch các khu tái định cư cho bà Thanh và những người hàng xóm, nhưng họ vẫn chưa biết khi nào mới chính thức được chuyển đến. Nhiều tháng qua, gia đình 7 người của bà phải sống trong căn hộ thuê tạm bợ.
Trả lời báo The Diplomat, bà Thanh cho biết đã từ chối tham gia các cuộc biểu tình cùng hàng xóm hay bày tỏ sự bất bình trên mạng, dù bà là người thường xuyên sử dụng Facebook và Zalo. Bà nói tuy “mất nhà”, nhưng “ngày nay, ranh giới giữa nạn nhân và tội phạm chỉ mong manh như sợi chỉ, nên chúng tôi phải thận trọng”.
Việc vội vã tiến hành giải tỏa đã gây tranh cãi bởi gây ra không chỉ tác động nặng nề đối với các cộng đồng dân cư mà cả quy trình thực hiện. Bà Thanh cho biết bà và các hộ lân cận không được tham vấn trong quá trình quy hoạch, bị ép buộc rời bỏ nhà cửa mà chưa được bố trí khu tái định cư (do chưa xây dựng xong), và quan trọng nhất là mức bồi thường không thỏa đáng.
Bà Thanh cũng không phải là người duy nhất bị cưỡng chế di dời để giải toả mặt bằng. Các quy hoạch đô thị trị giá hàng tỷ đô la dự trù kéo dài hàng chục năm, có thể khiến hơn 860.000 người phải di dời.
Kế hoạch “phát triển” được triển khai
Kể từ giữa năm 2025, các dự án “phát triển và đầu tư” được triển khai trên quy mô toàn quốc. Ví dụ như dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng tổng diện tích đất khoảng 11.418 héc ta, có khả năng ảnh hưởng đến khoảng 200 000 cư dân. Dự án Sân bay Quốc tế Gia Bình tại tỉnh Bắc Ninh cũng cần sử dụng 1960 hécta, ảnh hưởng đến khoảng 7100 hộ gia đình và 118 tổ chức. Dự án Sân bay Long Thành tại tỉnh Đồng Nai với diện tích 5000 hécta, ảnh hưởng đến 4600 hộ gia đình.
Riêng tại thủ đô, Hà Nội hiện đang tiến hành thu hồi đất và giải phóng mặt bằng cho 1428 dự án trên toàn thành phố. Theo quy hoạch tổng thể được phê duyệt vào tháng 3 năm 2026, Hà Nội đặt mục tiêu trở thành một trong 10 thủ đô “hạnh phúc nhất thế giới ”, một thành phố “thịnh vượng, hài hòa, văn minh và có bản sắc”.
Tuy nhiên, các chuyên gia về kiến trúc trong nước được The Diplomat trích dẫn đã bày tỏ lo ngại về tốc độ chuyển đổi này. Liên quan đến Quy hoạch tổng thể về thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, dự án này được chuẩn bị công phu và tỷ mỉ, nhưng công chúng lại chỉ có vài ngày để tiếp cận thông tin và đóng góp ý kiến. Các hội thảo tham vấn chuyên gia vừa diễn ra thì vài ngày sau bản quy hoạch đã được phê duyệt.
Kể từ khi ông Tô Lâm trở thành người đứng đầu đảng Cộng sản Việt Nam vào năm 2025 và kiêm vị trí chủ tịch nước vào năm 2026 với khẩu hiệu về “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, chương trình nghị sự phần lớn chú trọng vào tăng trưởng kinh tế, với mục tiêu tăng trưởng GDP ở mức hai con số cùng tham vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, và bất động sản được xem là bệ phóng cho sự phát triển của đất nước.
Luật đất đai linh hoạt cho phép thu hồi đất nhanh chóng
Tại Việt Nam, luật pháp quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước quản lý và có thể hiểu là người dân chỉ có quyền sử dụng đất, không công nhận sở hữu đất đai tư nhân.
Luật đất đai hiện hành, cho phép mở rộng tối đa quyền thu hồi đất của Nhà nước, thậm chí còn cài thêm điều khoản mở: nếu phát sinh nhu cầu thu hồi đất cho dự án mới nằm ngoài 33 trường hợp đã liệt kê, Quốc hội có thể nhanh chóng bổ sung vào danh mục bằng thủ tục rút gọn. Cơ chế này cho phép Nhà nước “linh hoạt”, dễ dàng mở rộng các lý do thu hồi đất một cách nhanh chóng.
Năm 2025 được coi là giai đoạn kỷ lục về số luật được thông qua, 86 luật, tương đương với hơn một nửa số văn bản luật được thông qua trong giai đoạn 2021-2026.
Mặc dù Điều 158 Luật Đất đai quy định rằng việc định giá đất (để bồi thường) phải tuân theo nguyên tắc thị trường và bảo đảm tính trung thực, khách quan, minh bạch, nhưng trên thực tế, các mức giá này thường do chính quyền địa phương áp đặt thay vì được quyết định thông qua thương lượng.
Nếu như việc cưỡng chế đất, giải phóng mặt bằng không phải là chuyện mới mẻ ở Việt Nam, thì tình trạng này đang gia tăng mạnh mẽ, cùng chương trình đẩy nhanh phát triển, tập trung quyền lực trong bộ máy an ninh. Khác với các vụ giải tỏa thu hồi đất trước đây, lực lượng công an địa phương đã tham gia vào toàn bộ quá trình từ đầu đến cuối. Nhờ quyền truy cập vào cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia, họ trực tiếp làm việc với người dân, thẩm định tài sản để xác định mức bồi thường và giám sát quá trình di dời.
Dám khiếu nại nhưng phải “yêu nước”
Nhiều trang truyền thông ở trong nước đã loan tin cảnh báo người dân rằng những câu chuyện phản ánh khó khăn của người dân bị thu hồi đất, bị các “thế lực phản động và thù địch” lợi dụng để lan truyền tin sai lệch, kích động chống đống, reo rắc chia rẽ giữa công chúng và chính quyền, xuyên tạc việc triển khai dự án thành “xua đuổi, đàn áp, bỏ mặc dân”.
Theo trang The Diplomat, khoảng 70 % số đơn khiếu nại, tố cáo, và khởi kiện của người dân liên quan đến việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và quản lý, bồi thường. Việc biểu tình phản đối các hành động này bị chính quyền coi là hoạt động tội phạm.
Trên thực tế, dù phải đối mặt với nguy cơ “phạm tội”, theo The Diplomat, một số nhóm nhỏ cư dân vẫn tìm cách kháng cự, tổ chức các buổi tụ tập nhỏ, giăng biểu ngữ phản đối. Họ không nhận mình là người biểu tình, mà là những người yêu nước, nhấn mạnh rằng chỉ đang đòi quyền hợp pháp và không phản đối thách thức tính chính danh của đảng Cộng Sản.
Một nhóm Facebook có tên “Dự án lớn Sông Hồng” được thành lập và hiện có gần 30.000 thành viên. Các thành viên tự kiểm duyệt các từ ngữ nhạy cảm, chẳng hạn như “chiếm đất”, “giải tỏa hoàn toàn” và “chủ nghĩa cộng sản”, để tránh nhóm bị đóng cửa vì vi phạm các tiêu chuẩn cộng đồng, vốn là điều thường xuyên xảy ra đối với nội dung do những người bất đồng chính kiến đăng tải.
The Diplomat kết luận rằng “Hà Nội đang phát triển với tốc độ rất nhanh” nhưng tốc độ này buộc người dân phải nhanh chóng tuân thủ, và không có chỗ cho sự phản đối, bất bình. Đối với chính quyền của các địa phương, hành động nhanh chóng giúp họ ghi điểm thành tích, gia tăng cơ hội thăng tiến. (T/H, RFI)
