Lao động trong tù: LHQ nói gì?
Hải Di Nguyễn
Nhân việc Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ (USTR) gần đây điều tra Việt Nam về cưỡng bức lao động và chúng tôi đã nêu ra vấn đề cưỡng bức lao động trong tù, hãy tìm hiểu xem Liên Hiệp Quốc đã quy định gì về lao động trong tù.
Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu về đối xử với tù nhân của LHQ
Có từ năm 1955, các quy tắc được sửa đổi và bổ sung vài lần, với phiên bản cuối cùng năm 2015 còn được gọi là Bộ Quy tắc Nelson Mandela (Nelson Mandela Rules).
Quy tắc 96 – 103 tập trung vào vấn đề lao động trong nhà tù.
“Quy tắc 97
- Lao động trong tù không được mang tính chất gây đau khổ.
- Không được bắt tù nhân làm nô lệ hay chịu cảnh nô dịch.
- Tù nhân không bị buộc phải làm việc vì lợi ích cá nhân hoặc tư lợi của bất kỳ nhân viên trại giam nào.”
Có thể thấy Việt Nam không tôn trọng những điều này—từ tù cải tạo trước đây tới tình trạng tù đày hiện nay.
“Quy tắc 99
- Việc tổ chức và phương thức lao động trong trại giam phải tương đồng nhất có thể với các công việc tương tự bên ngoài, nhằm chuẩn bị cho tù nhân thích nghi với điều kiện làm việc bình thường ngoài xã hội.
- Tuy nhiên, lợi ích của tù nhân và việc đào tạo nghề cho họ không được phép bị xem nhẹ hay hy sinh vì mục tiêu kiếm lợi nhuận tài chính từ hoạt động sản xuất trong trại giam.”
Trong các video gần đây, bà Lê Thị Kim Thu (dân oan) kể về kinh nghiệm ba lần đi tù ở Việt Nam và cáo buộc các nhà tù bóc lột sức lao động của tù nhân, ép họ quần quật làm việc từ sáng sớm đến tối khuya để đan giỏ, làm cá, đan nón lá… xuất khẩu.
Ông Nguyễn Bắc Truyển, tín đồ Phật giáo Hòa Hảo và tù nhân lương tâm ở Việt Nam trước đây, cũng nói về công việc tách vỏ hạt điều trong trại giam Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai. Ông viết:
“Tách vỏ hạt điều là công việc độc hại và áp lực, dầu của hạt điều (đã xấy) có thể gây lở loét trên da thịt. Tù nhân phải tự trang bị bao tay chuyên dụng, khăn trùm mặt mày, mắt kiếng lao động… Trại giam không có bất kỳ chính sách bảo hộ lao động nào cho tù nhân. Trong khoảng thời gian 7 – 8 tiếng mỗi ngày phải hoàn thành mức khoán rất nặng.”
Điều này đi ngược với:
“Quy tắc 101
- Các biện pháp phòng ngừa nhằm bảo vệ an toàn và sức khỏe cho người lao động tự do cũng phải được áp dụng tương tự trong trại giam.”
Đặc biệt đáng chú ý, Bộ Quy tắc Nelson Mandela nói:
“Quy tắc 103
- Cần có một hệ thống chi trả thù lao công bằng cho công việc của tù nhân.
- Theo hệ thống này, tù nhân được phép dùng ít nhất một phần thu nhập để mua các vật dụng được chấp thuận cho nhu cầu cá nhân và gửi một phần thu nhập về cho gia đình.
- Hệ thống cũng cần quy định việc trích một phần thu nhập để cơ quan quản lý trại giam giữ lại, tạo thành quỹ tiết kiệm và trả lại cho tù nhân khi họ được trả tự do.”
Bộ Quy tắc có thể không nói rõ tù nhân phải hưởng thù lao bao nhiêu, hoặc được trả bao nhiêu so với ngoài xã hội, nhưng có nói tù nhân phải được trả thù lao.
Ngoài ra:
“Quy tắc 116
Người bị tạm giam (chưa xét xử) có thể được tạo cơ hội làm việc, nhưng không bị bắt buộc phải làm việc. Nếu họ tự nguyện làm việc, họ sẽ được trả thù lao cho công việc đó.”
Công ước số 29 (năm 1930) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)
ILO là một cơ quan thuộc LHQ.
Đây là đoạn đáng chú ý:
“Điều 2
[…] 2. Tuy nhiên, vì mục đích của Công ước này, cụm từ “lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc” không bao gồm:
[…] c) Bất kỳ công việc hoặc dịch vụ nào mà một người được yêu cầu phải làm theo phán quyết của toà án với điều kiện là công việc hoặc dịch vụ đó phải được tiến hành dưới sự giám sát và quản lý của nhà chức trách, và người đó không bị thuê mướn, hoặc bị đặt dưới quyền sử dụng của các cá nhân, công ty hoặc hiệp hội tư nhân;”
Khi sản phẩm của tù nhân được bán ra thị trường nội địa hoặc xuất khẩu thì có nghĩa bị đặt dưới quyền sử dụng của cá nhân, công ty, hay hiệp hội tư nhân.
Việt Nam đã ký công ước này, và đoạn trên là bản dịch có trên trang Thư viện Pháp Luật.
Công ước số 105 (năm 1957) của ILO
Công ước không nhắc trực tiếp tới lao động trong tù, nhưng có nói:
“Điều 1
Mọi Nước thành viên của Tổ chức Lao động quốc tế phê chuẩn Công ước này cam kết bãi bỏ lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc, và cam kết không sử dụng bất kỳ hình thức nào của loại lao động đó.
- Như là một biện pháp cưỡng chế hay giáo dục chính trị, hoặc như một sự trừng phạt đối với những ai đang có hoặc đang phát biểu chính kiến, hay ý kiến chống đối về tư tưởng đối với trật tự chính trị, xã hội, hoặc kinh tế đã được thiết lập…”
Việt Nam cũng đã ký công ước này, và đó là bản dịch có trên trang Thư viện Pháp luật. Có thể thấy Việt Nam vi phạm nguyên tắc này rất rõ trong cái trại tù cải tạo trước đây, và việc cưỡng bức lao động với người bất đồng chính kiến hiện nay.
BPSOS đang làm gì về vấn đề cưỡng bức lao động trong tù?
Như đã đưa tin trên Mạch Sống, BPSOS hỗ trợ một số cá nhân thành lập Nhóm Kết nghĩa Bảo trợ Quyền Lao động của Tù nhân, với trưởng điều phối là bà Lê Thị Kim Thu, với mục đích vận động để người tù ở Việt Nam có điều kiện làm việc an toàn, được trả lương công bằng, không bị bóc lột hay hành hạ.
Chúng tôi hiện đang thu thập thông tin để gửi USTR và các tổ chức quốc tế tập trung vào vấn đề cưỡng bức lao động hoặc/ và điều kiện nhà tù.
Các quý vị từng ở tù ở Việt Nam và có thể mô tả quan sát và kinh nghiệm của cá nhân, hoặc đã nghiên cứu về tình trạng nhà tù ở Việt Nam, xin liên lạc với chúng tôi qua địa chỉ email nknldtn@gmail.com. Mọi nguồn thông tin sẽ được bảo mật. (machsongmedia)
