Bắt cóc, đàn áp người bất đồng chính kiến Việt Nam ngay trên đất nước khác: EU vẫn đặt lợi ích thương mại lên hàng đầu
Việt Nam đang giam giữ Hiệp Trần, một nhà hoạt động mang quốc tịch Úc, sau khi ông mất tích tại Campuchia cách đây một tháng cùng hai người bất đồng chính kiến khác. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch – HRW) cho biết Việt Nam không đạt được tiến bộ nào về quyền lao động, bất chấp các hiệp định thương mại với châu Âu – những thỏa thuận nhằm bảo đảm nguồn cung đất hiếm và giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Hà Nội (AsiaNews) – “Tôi chưa bao giờ vượt biên giới,” ông Trần Hiệp, một nhà hoạt động mang quốc tịch Úc, nhắn với gia đình từ nơi giam giữ tại Việt Nam. Thông điệp này được chuyển đến gia đình thông qua Lãnh sự quán Úc.
Ông Trần Hiệp mất tích ngày 18/9 tại Campuchia, nơi ông đang lưu trú cùng hai nhà hoạt động gốc Việt Nam khác.
Mười ngày sau, nhà chức trách Việt Nam tại Hà Nội thông báo đã bắt giữ ông, đồng thời xác nhận đang giam giữ ông Nguyễn Đức Thuận, công dân Na Uy, và ông Thái Công Trường Sơn. Cả ba bị cáo buộc nhập cảnh trái phép vào Việt Nam để thực hiện các hành vi khủng bố và phá hoại.
Ông Trần Hiệp là thành viên của Việt Tân, một tổ chức chính trị trong cộng đồng người Việt hải ngoại mà Hà Nội liệt vào danh sách tổ chức khủng bố. Phải đến ngày 15/10, gần một tháng sau khi ông mất tích, giới chức lãnh sự Úc mới có thể gặp ông.
Vợ ông, bà Chloe Đặng, cho biết chồng mình đang ở trong tình trạng tâm lý mong manh, bị nỗi sợ hãi bao trùm và gặp vấn đề về huyết áp. Theo gia đình, nhà chức trách Việt Nam vẫn chưa cung cấp đầy đủ thông tin về những cáo buộc nhằm vào ông.
Đàn áp xuyên quốc gia
Vụ việc của Hiệp Trần chỉ là một trường hợp nữa trong thực trạng đàn áp xuyên quốc gia – khi một nhà nước tìm cách bịt miệng những người chống đối và chỉ trích mình, kể cả khi họ đang ở nước ngoài. Tại Đông Nam Á, tình trạng này thường liên quan đến các chính quyền độc đoán ở Campuchia, Lào, Việt Nam và, trong nhiều trường hợp, cả Thái Lan.
Theo ông Phil Robertson, giám đốc Tổ chức Asia Human Rights and Labour Advocates (Vận động Nhân quyền và Quyền Lao động Á Châu), Hà Nội “không chỉ có khả năng thực hiện những hành động như vậy mà còn có cả quyết tâm chính trị” để bắt cóc người ở nước ngoài. “Tất cả những gì họ cần chỉ là một đối tác sẵn lòng hợp tác.”
Đã có nhiều tiền lệ. Trong cuộc phỏng vấn gần đây với The Vietnamese Magazine, ông Robertson nhắc đến trường hợp blogger Đường Văn Thái, người thường xuyên chỉ trích chính quyền Việt Nam. Ông Thái mất tích tại Thái Lan vào tháng 4/2023, rồi sau đó xuất hiện trở lại trong sự giam giữ của nhà chức trách Việt Nam.
Năm 2024, ông Thái bị kết án 12 năm tù với cáo buộc tuyên truyền chống nhà nước.
Một trường hợp khác là ông Y Quynh B’Đăp, nhà hoạt động thuộc sắc tộc Ê Đê và đồng sáng lập tổ chức Montagnards Stand for Justice (Người Thượng Vì Công lý).
Sau khi được cơ quan tị nạn Liên Hiệp Quốc công nhận quy chế tị nạn và sinh sống tại Thái Lan từ năm 2018, ông bị dẫn độ về Việt Nam vào tháng 11/2025, bất chấp những lời kêu gọi phản đối của các tổ chức nhân quyền vì lo ngại ông có thể bị tra tấn và đối xử tàn bạo.
Kiểm duyệt Internet, bỏ tù những người bất đồng chính kiến
Tại Việt Nam, nhiều người bất đồng chính kiến bày tỏ quan điểm qua blog, video và mạng xã hội, lên tiếng về tham nhũng, những hành vi lạm quyền của nhà chức trách, tình trạng cưỡng chiếm đất đai và các hạn chế đối với tự do tôn giáo. Tuy nhiên, Internet cũng là một trong những không gian bị nhà nước giám sát chặt chẽ nhất.
Trong báo cáo Freedom on the Net 2025 (Tự do Internet 2025), tổ chức Freedom House chấm Việt Nam 22/100 điểm về tự do Internet. Một nghị định ban hành tháng 11/2024 buộc các nền tảng phải xác định và gỡ bỏ nội dung bị coi là bất hợp pháp, xác minh danh tính người dùng, lưu trữ và cung cấp dữ liệu cho nhà chức trách, trong khi các biện pháp bảo vệ trước nguy cơ lạm dụng quyền lực còn hạn chế.
Tháng 5/2025, Bộ Thông tin và Truyền thông chặn Telegram, cáo buộc nền tảng này phổ biến nội dung chống chính phủ.
Bộ luật Hình sự Việt Nam cũng cung cấp những công cụ để truy tố những người chỉ trích nhà chức trách và đảng Cộng Sản Việt Nam.
Chẳng hạn, Điều 331 được sử dụng để truy tố những người thực hiện các quyền tự do của mình theo cách mà chính quyền cho là xâm phạm lợi ích của nhà nước. HRW nhận định đây là một quy định mơ hồ, dễ bị áp dụng tùy tiện.
Trong báo cáo tháng 4/2025, tổ chức này xác định có ít nhất 124 người đã bị bỏ tù theo Điều 331 trong khoảng thời gian từ năm 2018 đến tháng 2/2025.
Cũng theo điều luật này, hai nhà hoạt động về quyền đất đai Võ Thị Phụng và Nguyễn Văn Tống bị khởi tố vào tháng 10 năm ngoái, sau khi bị bắt vì phản đối việc thành lập một khu công nghiệp trên phần đất đã bị chính quyền địa phương thu hồi.
Một trường hợp tiêu biểu khác là bà Hoàng Thị Hồng Thái, nhà bình luận chính trị đã nhiều năm chia sẻ trên mạng xã hội những nhận định về tình hình chính trị và xã hội Việt Nam, thu hút 118.000 người theo dõi.
Tháng 4/2025, sau khi bị công an thẩm vấn về những bài viết của mình, bà cho biết đã bị buộc phải lựa chọn giữa việc tiếp tục bày tỏ quan điểm và chăm sóc người con trai mắc chứng tự kỷ. Vài ngày sau, bà tiếp tục viết bài.
Bị bắt ngày 7/1 năm nay, bà bị kết án sáu năm tù vào ngày 29/7 với cáo buộc tuyên truyền chống nhà nước.
Theo HRW, Việt Nam hiện giam giữ hơn 160 tù nhân chính trị. Vì vậy, hôm qua, tổ chức này đã ra lời kêu gọi gửi Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen, nhân chuyến thăm Copenhagen của ông Tô Lâm, Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư đảng Cộng Sản Việt Nam.
Trong tuyên bố, HRW lên án tình trạng đàn áp ngày càng gia tăng trong suốt thập niên qua. Ông Robertson cũng nhận định rằng “sự đồng thuận quốc tế về việc gây sức ép lên Việt Nam đã phai nhạt,” bởi cộng đồng quốc tế “quá nóng lòng muốn giao thương với Việt Nam đến mức làm ngơ trước những vi phạm nhân quyền.”
Người lao động Việt Nam vẫn không có công đoàn độc lập
Ba ngày trước [18/10], Hà Nội đã ký hiệp định thương mại tự do với Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Sau thỏa thuận được ký năm 2020, các nước thuộc Liên Minh Châu Âu (EU) cũng có thể sớm ký thêm những thỏa thuận mới.
Theo ông Robertson, việc ông Nguyễn Đức Thuận mang quốc tịch Na Uy có thể đã giúp ông tiếp cận các dịch vụ lãnh sự trước thời điểm ký kết hiệp định. Điều này cho thấy các cuộc đàm phán thương mại có thể được sử dụng như một đòn bẩy để gây sức ép lên chính quyền Việt Nam.
Tuy nhiên, cho đến nay, các nước Châu Âu phần lớn chỉ dừng lại ở việc ghi nhận những cam kết của Hà Nội, mà không kiểm chứng liệu các cam kết ấy có thực sự được thực hiện hay không.
Điều này diễn ra bất chấp Hiệp định Thương mại tự do EU – Việt Nam [EVFTA], trong đó có những điều khoản liên quan đến quyền lao động, bao gồm quyền tự do lập hội và việc công nhận thực chất quyền thương lượng tập thể.
Một báo cáo do HRW công bố hôm nay khẳng định rằng Việt Nam không có công đoàn nào thực sự độc lập, bởi đảng Cộng Sản tiếp tục ngăn cản người lao động tự do tổ chức và hoạt động bên ngoài các cơ cấu do nhà nước kiểm soát.
Theo HRW, những cải cách mà Hà Nội tuyên bố thực hiện đã không thiết lập được các thủ tục hữu hiệu để người lao động có thể thành lập và điều hành những tổ chức tự chủ. Không những vậy, chính quyền còn bắt giữ những người tìm cách viện dẫn các hiệp định này để đòi hỏi quyền lao động phải được tôn trọng.
Năm 2019, nhà báo Phạm Chí Dũng bị bắt vì viết thư gửi các nghị sĩ Nghị Viện Châu Âu, kêu gọi hoãn phê chuẩn Hiệp định Thương mại tự do EU – Việt Nam cho đến khi có tiến bộ thực chất về nhân quyền.
Năm 2021, hai nhà hoạt động vì quyền lao động Mai Phan Lợi và Đặng Đình Bách bị bắt. Họ đã tìm cách tham gia nhóm tư vấn được thành lập theo hiệp định nhằm giám sát việc thực thi, một cơ chế vốn được dự kiến có sự tham gia của xã hội dân sự.
Tháng 4/2024, công an bắt giữ ông Nguyễn Văn Bình và ông Vũ Minh Tiến, những người đã vận động cho các cải cách thực chất hơn về quyền tự do lập hội và quyền công đoàn.
Bất chấp thực trạng đó, vào tháng 1 năm nay, Brussels và Hà Nội đã nâng cấp quan hệ lên mức đối tác chiến lược toàn diện.
Trên thực tế, Châu Âu có lợi ích trong việc tiếp cận nguồn tài nguyên khoáng sản của Việt Nam. Châu Âu muốn tăng cường hợp tác để bảo đảm nguồn cung vonfram, đất hiếm và các khoáng sản chiến lược khác, qua đó giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Chính trong bối cảnh đó, Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư đảng Cộng Sản Việt Nam Tô Lâm đang có chuyến công du Châu Âu. (asianews)
